Doğum : 1880 – Ölüm : 1926
Büyük çerkes sürgünü’nde Anadolu’ya göç etmiş bir Adıge Hatko ailesindendir. Harp Okulu’nu bitirdikten sonra, Manastır ve Selanik’te görev yaptı. Meşrutiyetin ilanını sağlamak için Makedonya’da yapılan çalışmalarda büyük rol oynadı. Meşrutiyetin ilanı üzerine İstanbul’la gelerek Harp Okulu’nda tarih öğretmenliği yaptı. 1909 yılında askerlikten ayrıldı ve Büyükada Kaymakamlığı’na atandı.
1912 yılında İzmit milletvekili olarak mebuslar meclisine girdi. Balkan Savaşı’na gönüllü yedek subay olarak katıldı. Savaştan sonra Milli Emniyet ve birkaç ay sonrada Emniyet Genel Müdürlüğü’ne atandı. İstanbul valisi ve İstanbul şehremini oldu. Stokholm Elçiliği’ne atandı. 30 Temmuz 1918 tarihinde İçişleri Bakanlığı’na getirildi. 30 Eylül’de bu görevden ayrıldı. Mütareke devrinin başında İttihat ve Terakki Fırkası’nın kendini feshi kararı almasından sonra Teceddüd Fırkası (Yenilenme Partisi) kurucuları arasında bulundu. Damat Ferit Paşa hükümeti tarafından tutuklandı ve İngilizler tarafından Malta’ya sürüldü. Sürgünden döndükten sonra 1923 yılında TBMM İstanbul II. dönem İstanbul milletvekili oldu. Rauf Bey’le birlikte Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kurucusu ve yöneticileri arasında yer aldı.1926 İzmir suikasti’nin ardından tutuklandı. İzmir’de Atatürk’e düzenlenen suikastla ilgisi olduğu iddiasıyla İzmir’de İstiklal Mahkemesi kararıyla 1926’da asılarak idam edildi.
_______________________________
Kaynak: Çerkes Göçmenleri II, Sefer E. Berzeg
**********************************
İSMAİL HAKKI CANBOLAT
1880 senesinde İstanbul’da doğdu. Ailesi 18281829’da meydana gelen Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından yaşanan Çerkez sürgünü ile Anadolu’ya geldi. Babası Cemal Bey Osmanlı subayıdır, Hatko İsmail Canbolat olarak bilinir. Canbolat ilköğrenimini Nur-ı Osmaniye Camii civarındaki Mektebiİptidai’de tamamladı. Daha sonra Gülhane Askeri Rüşdiyesi’ne gitti. Ayrıca Soğukçeşme Askeri Rüşdiyesi’ne geçti, burada mezun olduktan sonra Kuleli Askeri İdadisi’ne başladı. 15 Mayıs 1897 senesinde ise Harbiye’ye girdi ve buradan piyade teğmeni olarak 5 Aralık 1899 tarihinde mezun oldu. Harbiye’de dili Almanca ve Fransızcası geliştirildi. Eski şehreminlerden Rıdvan Paşa’nın kızı Fatma Nuriye Hanım ile evlendi. Gönüllü olarak Üçüncü Ordu’ya katıldı ve Manastır’da göreve başladı, buradan yaklaşık dokuz ay sonra Selanik’e gönderildi. Selanik’te yeni bir döneme başlayan Canbolat burada hürriyetçi ve ihtilalcı temaslara geçti. İhtilalcı subayların toplanma yeri olan Yonyo Birahanesi’nde Mustafa Kemal, Mustafa Necip, Talat Bey, Doktor Nazım, Cavid Bey, Enver Bey ile bir araya geldi. Canbolat o dönem cemiyetinin önde gelen diğer isimleriyle de (Kazım Karabekir, Cavid Bey, Rauf Bey) görüşüyordu. Özellikle Mustafa Kemal ile olan samimiyeti dikkat çekiciydi. İstanbul’a döndüklerinde de görüşmeye devam ettiler. Mustafa Kemal’in Şişli’deki evinde Canbolat, Rauf ve Ali Fethi Bey sık sık görüşmelerde bulunurlardı. 1906’da Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’nin kurucuları ve idare heyetinde Talat Bey ve Rahmi Bey ile birlikte yer aldı. Osmanlı Hürriyet Cemiyeti ile İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin 1907’de birleşmesiyle İttihatçı oldu. II. Meşrutiyet’in ilanından önce Selanik Hukuk Mektebine giren İsmail Canbolat, Sultan II. Abdülhamid’e haber götürüldüğü sırada Enver Bey’in eniştesi olan Nazım Bey’e düzenlediği suikastlar sırasında tesadüfen yaralanınca buradaki eğitimini tamamlayamadı. Meşrutiyetinin yeniden ilan edilmesinin ardından İstanbul’a çıkışı, Harbiye Mektebi’nde tarih dersleri verdi. Risale-i Askeriyeiçeriğini çıkarttı. 21 Temmuz 1908 senesinde yüzbaşı oldu. 1909’da Canbolat, Londra, Paris, Berlin ve Viyana’yı ziyaret etti. Ağustos 1909’da Büyükada kaymakamı oldu. Kaymakamlık görevinin ardından askerlik mesleğinden istifa etti. Trablusgarb Savaşı’nda görev aldı. 1912 senesinde yapılan seçimlerde İzmit milletvekili seçilerek Meclis-i Mebusan’a girdi. Osmanlı Mebusan Meclisi İzmit mebusu içerisinde 47 kez söz aldı. Genel konular ile ilgili oldukça aktif bir görünüm sergilese de İzmit ile ilgili herhangi bir konunun meclis bölünmesine taşınmamıştır. Ekim 1912’de Kâmil Paşa’nın emriyle kendisini çözümleyerek gelen inzibat çavuşu Nizamettin Efendi’yi silahla vurarak öldürdü. Kısa bir süre göz önünde bulunduruldu, ardından önce Romanya’ya, oradan Viyana’ya ve son olarak da İtalya’ya gitti. Bu cinayete sebep olan gıyaben yargılandı ve idam cezası aldı. Ülkenin çıkışı üzerine yeniden yurda dönmek isteyen, İsviçre’ye gittiği için “asker katili” olarak anıldı. Talat Paşa tarafından önce Beyoğlu Mutasarrıflığı’na, ardından Polis Müdürlüğü’ne ve Emniyet Umum Müdürlüğü’ne atandı. 1915’e gelindiğinde İstanbul valisi vekili ve şehremini oldu. Dahiliye Nezareti müsteşarlığı görevi ve Himâye-i Etfâl Cemiyeti reisliğini üstlendi. 1917’de Stockholm Sefareti’ne atandı. 18 Temmuz 1918’de dahiliye nazırı oldu. 1 Kasım 1918’de İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin muhteşem kongresinde kongre reisliği yaptı. Bu kongrede İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin feshi üzerine cemiyetinin devamı olan Teceddüt Fırkası kuruldu. Canbolat’ın temel besin parası arasında olduğu fırka 5 Mayıs 1919’da saklanır. Damat Ferit Paşa hükümdarlarının İttihat ve Terakki mensuplarını yargılama kararı üzerine tutuklandı ve Canbolat’tan 27 kişi gözaltına alındı. 28 Mayıs 1919’da İngiliz görevlilerine teslim edilerek Malta’ya sunuldu. 30 Mayıs 1921’de serbest bırakıldı ve 1922’de yeniden yurda döndü. 1923 II. dönem seçimlerinde İstanbul mebusu oldu. 7 Kasım 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nda yer aldı. Fırkanın Şeyh Said’in ayaklanmasıyla ilgili bulunarak çıkışı üzerine bağımsız milletvekili oldu. Mustafa Kemal’e göre planlanan İzmir suikastından sorumlulardan biri olarak yeniden gözaltına alındı ve 14 Temmuz 1926’da İzmir’de idam edildi.
KAYNAKÇA
Bayram, Fuat Kuyucu, “I. Meşrutiyet’in İlanı Sonrası Sadrazam Kâmil Paşa ve İttihat ve Terakki Cemiyeti’nin İktidar Mücadelesi”, Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi , Yıl 2021, Cilt 8, Sayı 1, s. 67-82; Nurettin Gülmez, “İsmail Canbolat Bey’in Mebusan Meclisi’ndeki Faaliyetleri”, Uluslararası Çoban Mustafa Paşa ve Kocaeli Tarihi-Kültürü Sempozyumu IV Bildirileri, Cilt II, Kocaeli 2018, s. 1083-110; Süleyman Tekir, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Jandarma Kuruluşu Teşkilat ve Mücadele (1903-1938), İstanbul 2020; Türk Parlamento Tarihi, Meşrutiyet’e Geçiş Süreci: I. ve II. Meşrutiyet , Haz. İhsan Güneş, Ankara 2012; https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/ ismail-hakki-canbulat-1880-1926/ (21.09.2021).
Serkan YAZICI
Alıntı: www.kocaeliansiklopedisi.com/Default/MaddeDetay/726
